Në mesin e shekullit IX, një dijetar i shquar persian, Abū Jaʿfar Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī, jo vetëm që hodhi themelet e algjebrës dhe matematikës moderne, por la pas edhe një trashëgimi mendimi që tejkalon fushën e shkencës. Në një rast, kur u pyet për vlerën e një njeriu, ai dha një përgjigje që bashkon fuqinë e logjikës me urtësinë njerëzore:
“Nëse njeriu ka edukatë, vlera e tij është 1.
Nëse është edhe inteligjent, i shtohet një zero – vlera bëhet 10.
Nëse është i pasur, një zero tjetër – vlera bëhet 100.
Nëse është edhe njeri i mirë, një tjetër zero – vlera bëhet 1000.
Por, nëse i hiqet edukata – pra, 1-shi – mbeten vetëm zero.”
Ky është një mësim i thjeshtë, por jashtëzakonisht i thellë. Al-Khwarizmi, si një prej figurave më me ndikim në shkencën islame dhe botërore, e përkufizoi vlerën njerëzore me një logjikë matematikore që edhe sot ka një mesazh të fuqishëm moral dhe shoqëror: edukata është themeli mbi të cilin ndërtohet çdo vlerë tjetër.
Kush ishte al-Khwarizmi?
Al-Khwarizmi ka lindur rreth vitit 780 në Khwarezm (në territorin e sotëm të Uzbekistanit). Ai punoi në Shtëpinë e Urtësisë në Bagdad dhe është autor i veprës “Al-Kitāb al-Mukhtaṣar fī ḥisāb al-jabr wa’l-muqābala”, që konsiderohet si libri i parë i algjebrës sistematike.
Emri i tij, “al-Khwārizmī”, në përkthimet latine të shekullit XII u bë Algoritmi (Algoritmus), nga i cili rrjedh edhe fjala moderne “algoritëm”, që sot përdoret në teknologji, informatikë dhe shkencat kompjuterike për të përshkruar rregulla dhe procedura logjike.
Pra, përveç kontributit të tij në matematikë, al-Khwarizmi ka ndikuar drejtpërdrejt në fjalorin tonë bashkëkohor, duke lidhur historinë me të tashmen në mënyrë të jashtëzakonshme.
Edukata – vlera që i jep kuptim të gjitha të tjerave
Mesazhi i tij për vlerën njerëzore është sot më aktual se kurrë. Në një kohë kur njerëzit shpesh vlerësohen për pasurinë, pushtetin apo famën, al-Khwarizmi na kujton se edukata është “1-shi” që i jep kuptim të gjitha “zero”-ve të tjera. Pa të, mbetet boshllëk. Pa edukatë, as inteligjenca, as pasuria, as reputacioni nuk kanë vlerë të vërtetë.
Dhe kjo nuk vlen vetëm për individin. Një shoqëri që zhvillon teknologji, ekonomi e diplomaci, por nuk investon në edukatë, është një shoqëri që ndërton mbi rërë. Edukata është ajo që formon qytetarin, udhëheqësin, gjykatësin, mjekun, mësuesin dhe çdo hallkë të sistemit shoqëror.
Nëse bota moderne është ndërtuar mbi algoritmet që ndihmojnë teknologjinë të funksionojë, atëherë vetë jeta njerëzore, sipas al-Khwarizmit, funksionon me një algoritëm të thjeshtë:
Gjithçka nis me edukatën. Pa të, gjithçka tjetër është vetëm një varg zerosh.
