Në epokën digjitale ku çdo informacion është vetëm një klikim larg, vlerësimi për dijet bazike dhe të vërtetat themelore të shkencës shpesh zbehet në rrjedhën e lajmeve të shpejta dhe dezinformatave virale. Megjithatë, janë pikërisht këto fakte të vogla në dukje, por të fuqishme në përmbajtje që formësojnë mënyrën si e kuptojmë botën.
Nga Babilonia te Biblioteka Digitale
Pikënisja e historisë së shkruar nuk është një trill romantik, por një fakt i dokumentuar gjerësisht: Iraku i sotëm, dikur pjesë e Mesopotamisë së lashtë, është vendi ku njerëzit për herë të parë filluan të shkruajnë, rreth 3200 p.e.s. në qytetin Uruk. Këto shkrime nuk ishin tregime poetike, por regjistra ekonomikë: lista gruri, marrëveshje shkëmbimi dhe taksa – dëshmi e një shoqërie të organizuar. Sistemi u zhvillua në atë që sot quajmë shkrimi kuneiform, i cili u gdhend me mjete trekëndëshe mbi pllaka balte.
Ky akt revolucionar,kalimi nga gojore në të shkruar shënoi lindjen e historisë njerëzore. Pa të, nuk do të ekzistonte as letërsia, as ligji, as shkenca e dokumentuar. Nuk do të kishim Homerin, Euklidin apo Hipokratin. As vetë gazetarinë, si medium i së vërtetës së përditshme.
Kuriozitete që zbulojnë ligjet e natyrës
Ja disa nga faktet që nuk janë vetëm interesante, por edhe të konfirmuara nga shkenca moderne:
- Syri i njeriut ka madhësinë e njëjtë që nga lindja, ndryshe nga veshi dhe hunda që rriten gjatë gjithë jetës. Kjo lidhet me faktin se syri nuk ka komponentë të mëdhenj të indeve të buta që rriten me trupin.
- Milingona përmendet në Kuranin e Shenjtë, në suren En-Neml (Milingona), duke përforcuar faktin se edhe në tekstet fetare, natyra dhe zoologjia janë thelbësore.
- Bleta është një tjetër insekt që përmendet në Kuran, dhe biologjikisht ajo është shtylla e sistemit të polenizimit – rreth 70% e bimëve ushqimore varen nga puna e saj. Humbja e bletëve përbën një nga kërcënimet më të mëdha për sigurinë ushqimore globale.
- Çokollata është e rrezikshme për qentë, sepse përmban teobrominë, një substancë toksike për organizmin e tyre. Për njerëzit, ajo është një stimulues i lehtë, por për qentë mund të jetë vdekjeprurëse edhe në sasi të vogla.
- Pluhuri në shtëpi, në përqindje të madhe, përbëhet nga qeliza të vdekura të lëkurës së njeriut. Një njeri mesatar heq rreth 500 milionë qeliza epidermale në ditë – pjesa më e madhe e të cilave përfundojnë në mjedisin ku jetojmë.
- Elefanti është kafsha e vetme me katër gjunjë – një fakt anatomik unik që ndikon në mënyrën se si ai ecën dhe gjunjëzohet.
- Syri i një struci është më i madh se truri i tij, një përpjesëtim që na kujton se madhësia e trurit nuk është gjithmonë indikator i inteligjencës, por tregon adaptime evolucionare të ndryshme.
Shkencë e përditshme, jo vetëm për akademikët
Jo të gjitha faktet duhet të vijnë nga laboratorët. Disa janë pjesë e përvojës së përditshme:
- Përtypja e kosit gjatë prerjes së qepës redukton lotimin , një truk i konfirmuar nga disa kuzhinierë dhe nga efektet e acidit sulfurik të lëshuar nga qepa.
- Paratë e sotme nuk janë letër – por një përzierje pambuku dhe liri. Kjo i bën më rezistente ndaj grisjes dhe lagështisë.
- Mollët janë më efektive se kafeja për t’u zgjuar në mëngjes, për shkak të përmbajtjes së sheqerit natyral dhe fibrave, të cilat nxisin metabolizmin dhe qarkullimin e gjakut.
Dije që formon qytetari
Në fund të ditës, shkenca nuk është vetëm për të dhënë përgjigje. Ajo na mëson si të pyesim saktë, si të krahasojmë, të dyshojmë dhe të verifikojmë – një proces jetik për gazetari, për edukim, për demokraci.
Kur lexojmë se rreth 400 lloje bakteresh jetojnë në gojën tonë, kuptojmë se jeta nuk është sterile, por një simbiozë komplekse që ndodh brenda dhe jashtë trupit tonë çdo sekondë.
Dhe kur mësojmë se orbita e Tokës kalon në mënyrë të jashtëzakonshme përmes Ekuadorit dhe Brazilit, kuptojmë se vendndodhja jonë në univers nuk është rastësi, por pjesë e një arkitekture kozmike të përkryer.
Në një botë që i jep përparësi shpejtësisë ndaj saktësisë, të ndalesh për të kuptuar një fakt të thjeshtë është akt rezistence intelektuale. Dhe ndoshta akti më i nevojshëm për brezin që po vjen./GazetaReale/Artë Ramiqi
